भारतीय इतिहासात काही नावं अशी आहेत जी आजही प्रचंड आदरानं घेतली जातात, आणि त्यामध्ये पंडित जवाहरलाल नेहरूचं नाव अग्रक्रमानं येतं. एक अष्टपैलू व्यक्तिमत्त्व असलेले नेहरू भारताच्या राजकीय, सामाजिक, आणि बौद्धिक पायाभरणीचे शिल्पकार होते. त्यांच्या जीवनाचं सार म्हणजे देशाबद्दलची निस्सीम निष्ठा, सर्वंकष विचार आणि प्रगल्भ दृष्टिकोन. केंब्रिज विद्यापीठातून नैसर्गिक शास्त्रात ‘ट्रायपॉस’ ही परीक्षा उत्तीर्ण करणं असो किंवा इनर टेम्पलमध्ये बार पदवी मिळवणं असो—यांनी आपली विद्वत्ता सिद्ध केली. परंतु, नेहरूंनी ही विद्वत्ता आपल्यापुरती न ठेवता, ती भारताच्या सेवेसाठी वाहिली.

शिक्षण आणि कायद्याचं अंग

नेहरूंच्या शिक्षणाची पायाभरणी हॅरो स्कूल आणि त्यानंतर केंब्रिजमधील ट्रिनिटी कॉलेजमध्ये झाली. या ठिकाणी नैसर्गिक शास्त्राचा अभ्यास करताना त्यांनी विचारशक्तीला धार आली. लंडनमधील इनर टेम्पलमधून बारचा अभ्यासक्रम पूर्ण केल्यावर त्यांनी कायद्याचं ज्ञान आत्मसात केलं. इंग्लंडमध्ये उच्च शिक्षण घेऊन भारताच्या सेवेत येणं, हे त्यांचं जीवन उद्दिष्ट बनलं. नेहरूंच्या या परदेशी शिक्षणामुळे त्यांना व्यापक दृष्टिकोन मिळाला, आणि याच ज्ञानाचा उपयोग भारताच्या प्रगतीसाठी त्यांनी केला.

स्वातंत्र्यलढ्यातील नेतृत्व

नेहरूंनी भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात महात्मा गांधींच्या नेतृत्वाखाली सहभाग घेतला. त्यांची कारावासात गेलेली अनेक वर्षं ही त्यागाची आणि दृढतेची प्रतीकं आहेत. या काळात नेहरूंनी आपल्या विचारांवर चिंतन करून अनेक प्रभावी ग्रंथ लिहिले, ज्यामुळे भारताच्या राजकीय विचारसरणीला नवा आयाम मिळाला. त्यांनी वैयक्तिक सुखाची अपेक्षा न ठेवता देशाच्या सेवेसाठी आपलं सर्वस्व अर्पण केलं.

 पहिले पंतप्रधान आणि विकासाची पायाभरणी

भारताचे पहिले पंतप्रधान म्हणून नेहरूंनी स्वातंत्र्यानंतरच्या भारताच्या विकासाची धोरणं आखली. त्यांनी औद्योगिक विकास, शैक्षणिक संधी आणि वैज्ञानिक संशोधन यावर जोर दिला. त्यांनी नियोजन आयोगाची स्थापना करून दीर्घकालीन विकासावर भर दिला. औद्योगिक धोरणं, शैक्षणिक संधी, आणि विज्ञानाचं प्रसार यावर त्यांनी मोठा भर दिला.

सामाजिक आणि शैक्षणिक सुधारणांचा पाया

नेहरूंनी समाजात न्याय आणि समानतेचं मूल्य रुजवण्याचं कार्य केलं. स्त्री-पुरुष समानता, जातीभेद निर्मूलन, आणि धर्मनिरपेक्षता या मूल्यांचा त्यांनी पाठपुरावा केला. शिक्षण हा प्रत्येकाचा हक्क असावा असं मानून त्यांनी शिक्षणाचं प्रचारकार्य हाती घेतलं. त्यांच्या प्रयत्नांतून अनेक शाळा, विद्यापीठं आणि संशोधनसंस्था स्थापन झाल्या, ज्यामुळे देशात जागरूक आणि सुशिक्षित नागरिक तयार होऊ लागले.

एक प्रभावी लेखक आणि विचारवंत

नेहरूंनी लिहिलेल्या ११२ पुस्तकांमध्ये त्यांचं प्रगल्भ विचारविश्व प्रतिबिंबित होतं. “द डिस्कव्हरी ऑफ इंडिया” आणि “ग्लिम्प्सेस ऑफ वर्ल्ड हिस्ट्री” सारख्या ग्रंथांमध्ये त्यांनी इतिहासाचं आणि भारतीय समाजाचं सखोल विश्लेषण केलं आहे. त्यांची ही पुस्तकं जगातील ८० हून अधिक विद्यापीठांत शिकवली जातात. या पुस्तकांमधून भारताचं सांस्कृतिक, सामाजिक, आणि आर्थिक चित्र सजीव होतं, आणि त्यांचे विचार अजूनही अभ्यासले जातात.

नेहरूंचा अजोड वारसा

नेहरूंचं जीवन हे कार्यशक्ती, वैचारिक समृद्धी, आणि प्रगल्भ दृष्टिकोनाचा उत्कट आदर्श आहे. आजही जगभरातील विद्यापीठांत त्यांच्या नावानं अनेक संशोधन पीठं आणि शिष्यवृत्त्या आहेत. समाजन्याय, विज्ञान, आणि विचारस्वातंत्र्य यांवर त्यांनी दिलेला भर हे त्यांच्या वारशाचे अंश आहेत. नेहरूंनी आपलं जीवन देशसेवेसाठी अर्पण करून एक नवा आदर्श निर्माण केला. त्यांचं जीवन हे नव्या पिढ्यांसाठी एक प्रेरणास्थान आहे.

नेहरूंनी भारतासाठी रचलेली पायाभरणी आजही आपल्या समाजात कार्यरत आहे. त्यांनी दाखवलेल्या मार्गावर चालत आपण एक नवा भारत निर्माण करण्याच्या दिशेनं पावलं टाकत आहोत. त्यांच्या जीवनातून प्रत्येकाला हे शिकायला मिळतं की, एक माणूस किती कार्यक्षमतेनं जगाला बदलू शकतो.