आजच्या तंत्रज्ञानाच्या युगात जिथे मानवी जीवन अधिक चांगले करण्याचा प्रयत्न होत आहे, तिथेच लार्सन अँड टुब्रो (एल अँड टी) चे अध्यक्ष श्री. एस.एन. सुब्रह्मण्यन यांच्या विधानाने मोठा गोंधळ माजवला आहे. आपल्या कर्मचाऱ्यांना उद्देशून एका व्हिडिओमध्ये त्यांनी ९० तास आठवड्याचे काम आणि रविवारचा त्याग करण्याचा सल्ला दिला. इतकेच नव्हे, तर “पत्नीकडे किती वेळ बघणार?” असा वादग्रस्त प्रश्न विचारत त्यांनी कुटुंब आणि कामाच्या संतुलनाबद्दल त्यांच्या विचारांचे स्पष्ट दर्शन घडवले. हे विधान केवळ चुकीचे नाही, तर अमानवी आहे, ज्यामध्ये कामाला माणसाच्या अस्तित्वाच्या केंद्रस्थानी ठेवले आहे आणि जीवनाचा आनंद, कुटुंबीयांबरोबरचा वेळ, आणि इतर आनंददायी उपक्रम नाकारले आहेत.

मानवतेचा अवमान

९० तास कामाचा आठवडा सुचवणे म्हणजे माणसाला केवळ उत्पादनक्षम यंत्र मानणे होय. अशा विचारसरणीत माणसाचे मूल्य केवळ त्याच्या कामगिरीवर ठरते. जीवन ही केवळ काम करण्यासाठीची यंत्रणा नसून कुटुंब, विश्रांती, सर्जनशीलता आणि समाधानाचा समतोल साधणारी सुंदर गोष्ट आहे.

सततच्या श्रमांमुळे होणाऱ्या मानसिक आणि शारीरिक त्रासांचे परिणाम स्पष्ट आहेत. संशोधनानुसार, अति कामाच्या तणावामुळे हृदयविकार, ताण, नैराश्य आणि इतर गंभीर आजार होऊ शकतात. जागतिक आरोग्य संघटनेनेही जास्त कामामुळे अकाली मृत्यू होण्याचे धोकादायक परिणाम सांगितले आहेत. अशा विधानांमुळे प्रगती होत नाही, तर वैयक्तिक आणि सामाजिक स्तरावर मोठे नुकसान होते.

जीवनाचे एकात्मिक स्वरूप नाकारणे

रविवार आणि कुटुंबीयांसोबत घालवायचा वेळ नाकारणे म्हणजे मानवी अस्तित्वाच्या अनेक पैलूंना नाकारणे होय. कामाबाहेरचे हे क्षण केवळ विश्रांतीचे नाहीत तर सर्जनशीलता वाढवणारे, आत्मशक्ती निर्माण करणारे आणि सामाजिक संबंध दृढ करणारे असतात.

पत्नीकडे बघण्याबद्दलचे विधान केवळ कौटुंबिक नातेसंबंधांचा अवमान करीत नाही, तर नातेवाईकांसोबत असलेल्या संबंधांच्या आनंद आणि जबाबदाऱ्यांनाही दुय्यम मानते. यामुळे माणूस केवळ नोकरीपुरता सीमित होतो आणि त्याचे खरे जीवन जगायचे ध्येय हरवते.

पितृसत्ताक छायांचे दर्शन

श्री. सुब्रह्मण्यन यांनी केलेल्या विधानाचे अजून एक गंभीर मुद्दे म्हणजे त्यातील स्त्री-पुरुष दुजाभावातील पूर्वग्रह. कर्मचाऱ्यांना पुरुष समजून “पत्नीकडे बघण्याचा” उल्लेख करणे हे स्पष्ट करते की महिलांना त्यांनी कामाच्या ठिकाणी दुय्यम समजले आहे. हे विधान मनुस्मृतीच्या जुनाट विचारांशी सुसंगत आहे, जिथे स्त्रियांना केवळ घरगुती जबाबदाऱ्यांपुरते मर्यादित ठेवले गेले आहे.

खरेतर, ते “स्त्रिया त्यांच्या पतीकडे किती वेळ बघणार?” असा प्रश्न सुद्धा विचारू शकले असते पण स्त्रीद्वेषाने पछाडल्याची मानसिकता त्यांच्यामध्ये ओतप्रोत भरलेली असल्याने त्यांनी स्त्रिया घरीच राहाव्यात हे त्याच्यातून ध्वनित होते. तसा विचारला असता, तर त्यांच्या विधानाची हास्यास्पदता आणि मागसलेली मानसिकता उघड झाली असती. स्त्री-पुरुष दुजाभाव नष्ट करण्यासाठी झटणाऱ्या समाजात अशा प्रकारची विधाने केवळ अयोग्यच नाहीत, तर ती अपमानास्पद आणि हानिकारकही आहेत.

कंपन्यांच्या अमानवी वृत्तीचे प्रदर्शन

श्री. सुब्रह्मण्यन यांच्या विधानांचा परिणाम व्यापक आहे. ते अशा मनोवृत्तीचे प्रतीक आहे जी नफ्याला माणसांपेक्षा अधिक महत्त्व देते. अशी विचारसरणी केवळ कर्मचाऱ्यांच्या कल्याणावर परिणाम करत नाही, तर ती संस्थेच्या नैतिकतेलाही हानी पोहोचवते, जिथे कामाचा उद्देश सहकार्याऐवजी शोषण वाटतो.

तसेच, ९० तास कामाच्या आठवड्याची कल्पना उत्पादनक्षमतेबद्दलच्या चुकीच्या समजुतींवर आधारित आहे. संशोधनाने सिद्ध केले आहे की अधिक काम करण्याने अधिक चांगले परिणाम मिळत नाहीत. उलट, कामाचा ताण वाढल्याने चुका होतात, सर्जनशीलता कमी होते आणि कर्मचारी कामापासून दुरावतात. खऱ्या प्रगतीसाठी कामाच्या ठिकाणी वैयक्तिक आणि व्यावसायिक दोन्ही स्तरावर लोकांना फुलण्यासाठी चांगले वातावरण निर्माण करणे गरजेचे आहे. आर्थिक, वैज्ञानिक आणि सामाजिक प्रगती ही जास्त कामाच्या तासांवर अवलंबून नसते. जगातील आर्थिक महासत्ता असलेल्या अमेरिकेची प्रगती नव्या कल्पनांवर, कार्यक्षमतेवर आणि काम-जीवन संतुलनावर आधारित आहे, ९० तासांच्या कामाच्या आठवड्यावर नव्हे, जसे की एस. एन. सुब्रह्मण्यन यांनी चुकीने सुचवले. खरी प्रगती ही सर्जनशीलता आणि चांगल्या जीवनशैलीला प्रोत्साहन देण्यावर आधारित असते, अतिरेकी कष्टांवर नव्हे.

मानवी जीवनाला प्राधान्य द्या

श्री. सुब्रह्मण्यन यांच्या विधानाने झालेला रोष समाजातील बदलत्या मूल्यांचे प्रतीक आहे. हे विधान कामाला सर्वांत महत्त्वाचे स्थान देणाऱ्या अमानवी विचारांचे खंडन करते आणि जीवन व काम यामधील संतुलन राखण्याचा आग्रह धरते. जे नेते याची जाणीव ठेवत नाहीत, ते केवळ त्यांच्या कर्मचाऱ्यांना परके करतातच, पण कालबाह्यही ठरतात.

शेवटी, श्री. सुब्रह्मण्यन यांचे विधान केवळ एका सीईओला न शोभणारे नाही, तर ते आपल्याला सतर्क करण्यासाठी एक इशारा आहे. कामाने माणसांचे जीवन गिळंकृत करण्याऐवजी, माणसांनी कामाचे स्वरूप बदलून ते मानवी कल्याणासाठी वापरणे गरजेचे आहे. चला, आपण असे जग निर्माण करू जिथे काम हे मानवतेसाठी असते, मानवता कामासाठी नव्हे.