काही वाक्ये केवळ शब्दांचे क्रम नसतात; ती एखाद्या राष्ट्राच्या सामूहिक चेतनेचा श्वास बनतात. वंदे मातरम् हे असेच एक वाक्य. दीडशे वर्षांचा अस्थिर-अशांत, तरीही तेजस्वी इतिहास ओलांडत — कधी कवींच्या ओठांवर, कधी क्रांतिकारकांच्या घोषणांमध्ये, कधी तत्त्ववेत्त्यांच्या चिंतनात, तर कधी सर्वसामान्यांच्या प्रार्थनेत — हे गीत आजही आपल्या मूळ तेजाने झळकत राहिले आहे. परंतु आधुनिक काळात, विशेषतः Gen-Z साठी, त्याचे सार राजकीय वादविवादांच्या, विनियोगाच्या आणि गोंगाटी राष्ट्रप्रेमाच्या धुरात हरवून जाते. वंदे मातरम् चे नवे पुनरावलोकन म्हणजे या नंतरच्या थरांचे आवरण बाजूला सारून त्याच्या मूळ प्रकाशाशी पुन्हा एकदा परिचित होणे — त्याची काव्यमयता, त्याचे प्रतीकात्मक सौंदर्य, त्याची बंडखोर ऊर्मी आणि आजच्या काळातील त्याची न संपणारी उपयुक्तता.

I. एका काव्याग्नीचा जन्म

इ.स. १८७२ च्या आसपासचा काळ. बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय — नोकरीने प्रशासक म्हणजे उप जिल्हाधिकारी, स्वभावाने तत्त्वचिंतक आणि नियतीने कादंबरीकार — यांनी अद्वितीय लयताल असलेले एक स्तवन लिहिले. वंदे मातरम् तेव्हा राजकीय घोषणा नव्हते; अगदी सार्वजनिक आंदोलनासाठीही ते सिद्ध केलेले नव्हते. ते त्यांच्या आनंदमठ (१८८२) या कादंबरीतील एक आध्यात्मिक अर्पण होते — परकीय सत्तेखाली दबलेल्या देशाच्या वेदनेने ओथंबलेले.

या गीतातील मातृभूमी ही भूगोल नव्हती, तर पावन स्त्रीत्वाचे, करुणामय आणि शक्तिमय अशा दैवी अस्तित्वाचे रूपक होती. ती उपासनेपेक्षा निष्ठा मागत होती; आक्रमकतेपेक्षा धैर्य; वेगळेपणापेक्षा एकत्व.

पहिल्या कडव्यांतील मातृभूमी ही निसर्गाचीच प्रतिमा आहे — हिरवीगार शेते, मंद झुळूक, फुलांचे बहरलेले दालन, आणि सौंदर्याने नटलेले विस्तीर्ण क्षितिज. बंकिमांच्या रचनेत भारतवर्ष हे शाश्वत शक्तीचे, जीवनदायी ऊर्जेचे मूर्तिमंत रूप बनते.

II. साहित्यापासून आंदोलनापर्यंत — गीत रस्त्यावर उतरते

इतिहास मात्र आपल्यालाच ठरलेला प्रवाह , दिशा निवडतो. जे साहित्यिक काव्य म्हणून जन्मले, ते काही दशकांतच जनआंदोलनांचे हृदयस्पंदन बनले. १८९६ मध्ये बीडन स्क्वेअर, कलकत्ता  येथे झालेल्या भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या अधिवेशनात रवींद्रनाथ टागोर यांनी “वंदे मातरम्” गायले ज्यामुळे भावनेची लाट उसळली. पाच वर्षांनंतर १९०१ मध्ये कलकत्ता येथे काँग्रेसच्या दुसऱ्या अधिवेशनात दखिणा चरण सेन यांनी ते गाणे गायले. कवयित्री सरला देवी चौदुराणी यांनी १९०५ मध्ये बनारस काँग्रेसच्या अधिवेशनात हे गाणे गायले. २० व्या शतकाच्या सुरुवातीला ते स्वदेशी चळवळीचे साउंडट्रॅक बनले होते – त्याची लय मिरवणुकांमध्ये प्रतिध्वनित होत असे, त्याची सुर वाऱ्याने वाहून नेली जात असे ज्यामुळे स्वाभिमानाची ज्वाला पेटत असे.

क्रांतिकारक तुरुंगात जाण्यापूर्वी ते उच्चारत; विद्यार्थ्यांनी ब्रिटिशांच्या बंदीला धुडकावून ते रस्त्यावर गायिले; आणि क्षणात ते स्वातंत्र्याच्या संघर्षाचे आत्मगान बनले. त्याने देशाला  अभूतपूर्व ताकद प्राप्त करून दिली — वंदे मातरम् चे घोष म्हणजे इंग्रजी सत्तेविरुद्ध बंडाची घोषणा होती. हा शब्द उच्चारण्याची हिंमत म्हणजे धैर्याची पहिली पायरी.

III. स्वातंत्र्योत्तर भारत आणि एक संतुलित निर्णय

भारत प्रजासत्ताक होऊ पाहत असताना राष्ट्रचिन्हांवर गंभीर चर्चा झाली. वंदे मातरम् स्वातंत्र्यलढ्याचे हृदय होते; पण आनंदमठ मधील त्याचा संदर्भ आणि पुढील कडव्यांतील धार्मिक प्रतिमा यामुळे अल्पसंख्याक नेत्यांना काही संकोच होता.

त्यातून उदयाला आला भारताचा एक अनोखा, प्रतिष्ठित तोल. जन गण मन राष्ट्रगीत म्हणून स्वीकारले गेले; आणि वंदे मातरम् ला राष्ट्रीय गीताचा सन्मान देण्यात आला. ही घसरण नव्हती — ही सहअस्तित्त्वाची, परस्पर सन्मानाची मांडणी होती.

IV. आजचे अर्थ — गोंधळाच्या पलीकडे Gen-Z साठी काय उरते

आजचा राजकीय परिसर घोषणांनी, दाव्यांनी आणि प्रतिदाव्यांनी भरलेला आहे. त्यामुळे अनेक तरुणांना वंदे मातरम् हे एक काव्य नव्हे, तर फक्त एखाद्या पक्षाचे नारे वाटू लागते — आणि हीच खरी शोकांतिका. कारण या गीताचे सार पक्षीय नाही; ते मानवतावादी, सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक आहे.

१. पर्यावरणाची स्तुती

या गीतात निसर्गाचा गौरव आहे — नद्या, शेत, गंध, वारा, फळे, फुले. आजच्या हवामान संकटात, वंदे मातरम् तरुणांना स्मरण करून देते की देशप्रेम म्हणजे गर्जना नव्हे, तर पृथ्वीचे जतन. आजच्या हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर त्याचे महत्व आणखीनच गडद होते. 

२. आतल्या धैर्याचा शोध

हे गीत हिंस्रतेचे नव्हे, तर नैतिक धैर्याचे आवाहन करते. करिअरची अनिश्चितता, डिजिटल स्पर्धा, सामाजिक दबाव — या सर्वांशी झुंज देणाऱ्या Gen-Z साठी हे गीत अंतर्मनातील सामर्थ्य जागवणारा शांत दीप आहे.

३. पोस्टरबाजीपासून देशप्रेमाची सुटका

राष्ट्रप्रेम आवाजात नसते; ते आचरणात असते. वंदे मातरम् हे आठवण करून देते की देशभक्ती म्हणजे नाट्यमय प्रदर्शन नव्हे, तर प्रामाणिक कर्तव्य.

४. एकत्रित इतिहासाचे स्मरण

इंटरनेटच्या तुकड्या-तुकड्यांच्या माहिती युगात इतिहास प्रायः memes मध्ये बदलतो. परंतु वंदे मातरम् चा इतिहास समजून घेणे म्हणजे स्वातंत्र्याच्या किंमतीचा, त्यासाठी दिलेल्या बलिदानांचा पुनर्विचार.

V. राजकीय धुक्यापलीकडे — एक सामूहिक वारसा परत मिळवताना

राजकीय स्पर्धांच्या गोंगाटापलीकडे पाहू शकले तर तरुणांना वंदे मातरम् हा एक सखोल अनुभव होऊ शकतो — जमिनीची, निसर्गाची, मातृभूमीची कृतज्ञ भावना; संकटात उभे राहण्याचा नैतिक बाणा; आणि शांत परंतु प्रभावी देशप्रेम.

हे गीत कोणत्याही पक्षाचे नाही. ते कोणत्याही विशिष्ट गटाचे नाही. ते राष्ट्राचे आहे, इतिहासाचे आहे, आणि सर्वांत महत्त्वाचे — भविष्याचे आहे.

VI. शेवटी — एका राष्ट्राची प्रतिमा एका ओळीच्या कवितेत

वंदे मातरम् चे सामर्थ्य त्याच्या विरोधाभासात आहे — ते प्राचीन असूनही आधुनिक, सौम्य असूनही तीक्ष्ण, आध्यात्मिक असूनही क्रांतिकारक. ही कविता आहे, आणि त्याचवेळी बंडखोरीचा उद्गार आहे.

आजच्या नवीन जगाच्या उंबरठ्यावर उभ्या Gen-Z साठी हे गीत एक निवांत पण स्पष्ट संदेश देत राहते:

जमिनीवर प्रेम गर्जनेने नव्हे, तर तिचे रक्षण करून करा.
स्वातंत्र्याचा अभिमान प्रदर्शनाने नव्हे, तर त्याच्या उंचीला शोभेल अशा वर्तनाने करा.
मातृभूमीची सेवा नाट्याने नव्हे, तर निष्ठेच्या कृतींनी करा.

राजकीय धुक्यापलीकडे वंदे मातरम् हे अखेर एकच शिकवण देत उरते—
ज्या भूमीने तुम्हाला वाढवले, तिच्या योग्यतेनुसार वागणे हाच सर्वोच्च देशधर्म.

-महेश झगडे