जागतिक व्यापार आणि आंतरराष्ट्रीय संबंध हे आजच्या आधुनिक युगातील महत्त्वाचे आधारस्तंभ आहेत. देश एकमेकांशी व्यापार, गुंतवणूक आणि धोरणात्मक संबंध ठेवून एकमेकांच्या प्रगतीस हातभार लावतात. मात्र, याचे स्वरूप काही नेत्यांच्या हट्टी आणि अस्थिर धोरणांमुळे धोक्यात येऊ शकते.  

अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी “अमेरिका फर्स्ट” या धोरणाचा पुरस्कार करत अनेक आंतरराष्ट्रीय करार आणि संस्थांना दूर्लक्ष केले. त्यांच्या या भूमिकेमुळे अमेरिका आणि जग यांच्यातील आर्थिक व राजकीय संतुलन ढासळण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.  

कालच्या त्यांच्या निर्णयानुसार, जागतिक व्यापार संघटना (WTO) आणि इतर आंतरराष्ट्रीय सहकार्य संस्थांना बगल देऊन, त्यांनी एकतर्फी करार आणि ‘प्ररतिशोधात्मक शुल्क’ (Reciprocal Tarrifs)लावण्याची घोषणा केली. यामुळे जगभरातील अर्थव्यवस्था आणि राजकीय परिघांवर मोठा परिणाम होणार आहे.  

अमेरिकेच्या व्यापारविरोधी भूमिकेचे संभाव्य परिणाम

१. जागतिक अर्थव्यवस्थेवरील परिणाम

अमेरिका ही जागतिक व्यापारातील प्रमुख भागीदार असून तिच्या धोरणांमुळे अनेक देशांच्या अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होतो. अमेरिका निर्यातीसाठी महत्त्वाचा बाजार आहे आणि तिथे विक्री करणाऱ्या कंपन्यांसाठी हा निर्णय मोठा धक्का असेल.  

– अमेरिका व्यापारात बंदी आणल्यास अनेक देशांना आपले उत्पादन व निर्यात धोरण बदलावे लागेल.  

– पुरवठा साखळी (Supply Chain) विस्कळीत होईल, याचा फटका लघु आणि मध्यम उद्योगांना बसेल.  

– अमेरिका स्वतःही मोठ्या प्रमाणावर आयात करते. जर जगभरातून अमेरिकेला वस्तू मिळणं कठीण झालं, तर महागाई वाढेल आणि ग्राहकांच्या खिशावर परिणाम होईल.  

२. अमेरिकेच्या आर्थिक व्यवस्थेवरील परिणाम

अमेरिका स्वतःही अनेक आंतरराष्ट्रीय उत्पादनांवर अवलंबून आहे. जर तिने व्यापार थांबवला, तर तिच्या उद्योगधंद्यांना मोठ्या अडचणी येतील.  

– डॉलरची किंमत घसरेल आणि जागतिक बाजारपेठेत अमेरिकेचा दबदबा कमी होईल.  

– आंतरराष्ट्रीय गुंतवणूकदार अमेरिकेकडे पाठ फिरवतील.  

– कामगार कपात, महागाई आणि आर्थिक मंदी यांसारखे संकट निर्माण होईल.  

३. चीन आणि BRICS गटाचा उदय

अमेरिकेच्या माघारीमुळे चीन, भारत, रशिया आणि अन्य BRICS देशांना व्यापारात नवे संधीचे दरवाजे उघडतील.  

– चीन जागतिक व्यापाराचा केंद्रबिंदू बनू शकतो.  

– डॉलरवरील अवलंबित्व कमी करून इतर चलनांचा वापर वाढेल.  

– अमेरिकेच्या व्यापारविरोधी धोरणांमुळे जगातील अनेक देश BRICS समूहाशी अधिक जवळीक साधतील.  

डोनाल्ड ट्रम्प यांचे नव-साम्राज्यवादी  (Neo-Colonial) धोरण

१. विस्तारवादी विचारसरणीचे पुनरागमन?

डोनाल्ड ट्रम्प यांनी त्यांच्या कार्यकाळात अमेरिकेच्या भौगोलिक विस्ताराची कल्पना मांडली. त्यांनी कॅनडा, ग्रीनलँड, पनामा कालवा आणि गाझा पट्टी हे भाग ताब्यात घेण्याची शक्यता व्यक्त केली होती. ही कल्पना आधुनिक जगात अशक्य वाटली तरी, त्यांच्या विचारसरणीने एक नव-साम्राज्यवादी धोरण सुचवले.  

२. जागतिक शांततेवर परिणाम

– अमेरिकेच्या या नवनवीन आर्थिक आणि भौगोलिक महत्त्वाकांक्षांमुळे अनेक देश अस्वस्थ झाले आहेत.  

– जर अमेरिका जागतिक संस्थांना डावलून व्यापार आणि विस्तार धोरण अवलंबत राहिली, तर जागतिक स्थैर्य धोक्यात येईल.  

– रशिया, चीन आणि इतर शक्ती अमेरिकेच्या विरुद्ध आघाडी निर्माण करू शकतात.  

डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या “अमेरिका फर्स्ट” या धोरणाने जागतिक व्यापार, राजकीय स्थैर्य आणि आंतरराष्ट्रीय संबंधांना मोठे आव्हान दिले आहे. कालच्या त्यांच्या घोषणेमुळे अमेरिका आणि संपूर्ण जग एका मोठ्या आर्थिक व राजकीय संघर्षाच्या उंबरठ्यावर उभे आहे.  

– जर अमेरिका संरक्षणवादी धोरणावर ठाम राहिली, तर ती स्वतःच्या अर्थव्यवस्थेचे नुकसान करून घेईल.  

– जागतिक व्यापाराच्या नव्या केंद्रस्थानी BRICS समूह उभा राहू शकतो.  

– जागतिक राजकारणात बहुपोलत्व (Multipolarity) वाढेल आणि अमेरिका एकहाती सत्ता गमावेल.  

यामुळे जग एका मोठ्या आर्थिक व राजकीय वादळाच्या दिशेने वाटचाल करत आहे. पुढील काही महिने आणि वर्षे ठरवतील की अमेरिका “अविचारी राष्ट्रवादाचा” मार्ग स्वीकारणार, की जागतिक सहकार्य आणि संवादाचा मार्ग पत्करणार?