प्राचीन ग्रीसमध्ये, अथेन्स शहरात, सॉक्रेटिस नावाचा एक विचारवंत होता. तो लोकांना प्रश्न विचारून त्यांचा विचार करायला लावायचा. त्याने एकदा एक गोष्ट सांगितली: एका बोटीचा कप्तान आजारी पडला तर, बोट कोण चालवेल? लोकांनी निवडलेला माणूस की जो खरंच बोट चालवायला शिकलेला आहे? सॉक्रेटिस म्हणाला, बोट चालवण्यासाठी कुशल कप्तान हवा, जो फक्त लोकांना आवडतो तो नाही. लोकशाहीत, लोक आपल्या नेत्याला निवडतात, पण सॉक्रेटिसला वाटलं की यामुळे कधी कधी अयोग्य माणूस नेते होतो.

मी बराच काळ सॉक्रेटिसच्या या मताशी सहमत नव्हतो. मला वाटायचं, लोकशाही ही सगळ्यात चांगली पद्धत आहे. लोकांनी एकत्र येऊन आपला नेता निवडणं योग्य आहे. पण आता, आजच्या जगाकडे पाहताना, मला प्रश्न पडतोय: मी माझ्या आयुष्यभर चुकीचा विचार करत होतो का? आज आपण निवडलेले नेते बोटीचे कप्तानासारखे आहेत का, ज्यांना बोट चालवता येत नाही? आपण सगळे मिळून संकटाच्या दिशेने जात आहोत का?

बोटीची गोष्ट आणि आपलं जग

सॉक्रेटिसची बोटीची गोष्ट म्हणजे आजचे जगातील अनेक देशाचं चित्र आहे. बोटीला समुद्रात वाचण्यासाठी चांगला कप्तान हवा, जो ताऱ्यांचा अभ्यास करतो आणि वाऱ्याची दिशा समजतो. बोटीवर काम करणारे लोक वेगवेगळे असतात, पण सगळ्यांनी एकत्र काम करायला हवं. सॉक्रेटिस म्हणाला, लोकांनी निवडलेला कप्तान जर बोट चालवायला शिकलेला नसेल, तर बोट बुडू शकते.

आज अनेक  देशांचं तसंच आहे. लोक नेते निवडतात, पण त्यांना देश चालवण्याची खरी समज नसते . काही नेते फक्त छान बोलतात किंवा लोकांना प्रभावित करतात. लोकशाहीत, मतदानातून नेते निवडले जातात, पण कधी कधी लोक फसव्या गोष्टींना भुलतात. काही देशांत, निवडणुका फक्त नाटक असतात, आणि नेते फसवणुकीने सत्तेत येतात. अशा नेत्यांमुळे देश अडचणीत येतो.

आज जगात अनेक संकटं आहेत. हवामान बदलतंय, लोकांमध्ये भांडणं वाढतायत, आणि पैशाची असमानता वाढतेय. या सगळ्याला सामोरं जाण्यासाठी चांगले नेते हवेत, पण आपण निवडलेले नेते कधी कधी फक्त स्वतःचा फायदा पाहतात.

लोकशाहीत काय चूक आहे?

लोकशाहीवर प्रश्न विचारणं कठीण आहे. लोकांनी स्वतःचा नेता निवडावा, असं आपल्याला वाटतं. मी बराच काळ असं मानलं की लोकशाही ही सगळ्यात चांगली आहे. ती परिपूर्ण नाही, पण ती लोकांना बोलण्याचं, जगण्याचं स्वातंत्र्य देते. पण आता मला वाटतं, आपण नेते कसे निवडतो यात काही चूक आहे. आजच्या मोठ्या समस्या सोडवण्यासाठी खूप हुशार आणि समजदार नेते हवेत. पण आपली निवडणूक पद्धत कधी कधी फक्त प्रसिद्ध किंवा लोकप्रिय माणसांना पुढे आणते.

सॉक्रेटिस म्हणाला, नेत्याला देश चालवण्याची कला यायला हवी, फक्त लोकांना आवडणं पुरेसं नाही. त्याचं म्हणणं खरं आहे का? आपण चुकीचे नेते निवडतोय का?

आता काय करायचं?

लोकशाही सोडून द्यायची का? नाही, ते योग्य नाही. लोकशाही ही आपली ताकद आहे. पण आपण ती सुधारू शकतो. काय करायला हवं?

पहिलं, लोकांना चांगलं शिक्षण द्यायला हवं. लोकांना खरं-खोटं ओळखता यायला हवं. शिक्षणाने लोक चांगले नेते निवडू शकतील.

दुसरं, निवडणुकीची पद्धत बदलायला हवी. नेत्यांना फक्त छान बोलून नाही, तर त्यांचं ज्ञान आणि काम दाखवावं लागेल. निवडणुकीत खरे प्रश्न आणि उत्तरे असायला हवी.

तिसरं, नेत्यांना जबाबदार ठेवायला हवं. जर नेता चूक करत असेल, तर त्याला थांबवायला हवं. न्यायालय, वृत्तपत्रं आणि लोकांनी नेत्यावर लक्ष ठेवायला हवं.

शेवटी, इतर देशांकडून शिकायला हवं. काही देश चांगलं काम करतात, त्यांच्याकडून आपण शिकू शकतो. आपला देश एकट्याने सगळं करू शकत नाही, सगळ्यांनी एकत्र यायला हवं.

शेवटी  मला प्रश्न पडलाय: मी सॉक्रेटिसला विरोध करताना चुकीचा होतो का? कदाचित पूर्ण चुकीचा नाही, पण माझा विचार पूर्ण नव्हता. लोकशाही ही एक बोट आहे, जी आपल्याला पुढे नेऊ शकते. पण आपण चांगला कप्तान निवडला नाही, तर बोट बुडू शकते. सॉक्रेटिसचं म्हणणं ऐकायला हवं—लोकांचा आवाज महत्त्वाचा आहे, पण नेत्याला देश चालवायची कला यायला हवी. नाहीतर, आपण सगळे संकटात जाऊ. ही वेळ आहे विचार करण्याची आणि आपली बोट योग्य मार्गावर नेण्याची.