कुठल्याही समाजाच्या अधोगतीचा एक निश्चित टप्पा असतो — जिथे श्रद्धा आणि शहाणपण यांच्यातली सीमारेषा कायमची पुसून जाते. आणि ती रेषा आपल्या शहरांच्या फूटपाथांवर, खिडक्यांच्या सिल्ल्यांवर आणि घरांच्या गॅलऱ्यांमध्ये — कबुतरांच्या विष्ठेच्या थरांमध्ये अडकलेलीदिसते.

हो, कबुतरं — ही तथाकथित “पवित्र” जीवं. पवित्रतेच्या पंखावर विराजमान झालेले रोगांचे वाहक. काहीजण त्यांना दैवी समजतात, काही धार्मिकतेचे प्रतीक. पण आजच्या काळात ती झाली आहेत शहरांच्या श्वासमुक्तीवर बसलेली जीवघेणी सावली.

कोर्टांनी कबुतरांना खाद्य घालण्यावर बंदी घातली आहे, डॉक्टरांनी इशारे दिले आहेत, आणि आरोग्य तज्ज्ञांनी स्पष्ट सांगितले आहे की यामुळे फुफ्फुसांचे आजार, एलर्जी, श्वसनदोष आणि अनेक बुरशीजन्य रोग वाढत आहेत. पण या सर्व ज्ञानावर पंखात घेत — काही स्वयंघोषित धर्मरक्षक अजूनही बिनधास्त गहू, बाजरी, तांदूळ रस्त्यावर उधळत फिरतात.

त्यांच्यासाठी ही फक्त श्रद्धा नाही, ही एक हट्टाने फुलवलेली अंधश्रद्धा आहे, जी आता सामाजिक हानीचे रूप घेत आहे.

सामाजिक  अधिकार की सामाजिक आतंक?

श्रद्धा वैयक्तिक आहे. पण जिथे तुमची श्रद्धा इतरांच्या आरोग्याचा घात करत असेल, तिथे ती श्रद्धा नसून स्वार्थी हट्ट ठरतो. आज घरोघरी श्वसनाच्या तक्रारी, सततची खोकली, डोळ्यांची खाज, आणि अ‍ॅलर्जीक अ‍ॅस्थमा वाढत आहे, त्यामागे या कबुतरांच्या विष्ठेचे सूक्ष्म कण आहेत — जे हवेत मिसळून शरीरात शिरतात आणि आजारांचा कहर घडवतात.

कबुतरं रोज एक-दोन नव्हे तर शेकडो वेळा विष्ठा करतात. ती विष्ठा इमारतींचे प्लास्टर कुरतडते, पाईपलाइन堵 करते, बाल्कनी अडवते, आणि एकंदरीत नागरिक जीवनाचा श्वास रोखून टाकते.

आणि या सर्व संकटांवर उपाय करायला गेले की, काही तथाकथित धर्मप्रेमी, धर्माची ढाल पुढे करत ओरडतात — “आमचा श्रद्धेचा अधिकार आहे!”

हो का? मग इतरांचा श्वास घेण्याचा अधिकार कुठे गेला?

‘कबुतरखान्यांचा’ कलंक

शहरांतील तथाकथित ‘कबुतरखान्यां’ मध्ये रोज हजारो कबुतरं अन्नासाठी गोळा होतात. तेथील दृश्य म्हणजे पुण्याच्या  नावावर उभारलेली जैविक महामारी. पिंजऱ्यात घातलेल्या रोगांपेक्षा या उघड्या कबुतरखान्यांतून फैलावणारे आजार जास्त धोकादायक.

सगळ्यात हास्यास्पद म्हणजे — जे लोक ही कबुतरं खाद्य घालतात, तेच त्यांना स्पर्शही करत नाहीत. घराच्या गॅलऱ्यांत जाळ्या लावतात, स्पाईक्स लावतात, पण सकाळी तांदूळ टाकतात. ही कुठली श्रद्धा? ही तर संवेदनशून्य दांभिकता आहे.

आरोग्य, विज्ञान आणि न्यायालये – या तिघांनाही झिडकारणे

जेव्हा न्यायालये निर्णय देतात, डॉक्टर सल्ला देतात, महापालिका सूचना करते — तेव्हा ही मंडळी त्या सगळ्यांना “धर्मद्रोही” ठरवतात. कारण त्यांना त्यांची श्रद्धा विज्ञान, कायदा आणि आरोग्याच्या हितापेक्षा जास्त श्रेष्ठ वाटते.

हे श्रद्धा आहे की हट्ट? भक्ती आहे की बिनडोकपणा?

कोणत्याही धार्मिक ग्रंथात “कबुतरांना विष्ठा करु दे, आणि आजूबाजूचे श्वास घेऊ शकत नसले तरी चालेल”, असे कुठेही लिहिलेले नाही.

‘पवित्रता’ की ‘पॉईझनिंग’?

कोणी पक्ष्यांना खाऊ घालणं चुकीचं नाही — पण जिथे ते सार्वजनिक आरोग्यावर घात करत असेल, तिथे ते अपराध आहे.
कोणालाही अन्नदान करायचं असल्यास शहराबाहेर, नियोजित पक्षी-आहार केंद्रांमध्ये, योग्य पद्धतीने करा.
पण घरांच्या खिडक्यांवर, रहिवासी संकुलांच्या कंपाऊंडमध्ये, किंवा रुग्णालयांच्या बाहेर कबुतरांवर अन्नवर्षाव करणं म्हणजे जनतेच्या आरोग्यावर थुंकणं होय.

शेवटी…

श्रध्देचा  उपयोग माणूस उन्नत करण्यासाठी व्हायला हवा — त्याच्या श्वासावर गुदमरवण्यासाठी नव्हे.

कबुतरांना खाद्य घालण्याचा हट्ट हा श्रद्धेचा नाही, समाजघातक अंधश्रद्धेचा मुद्दा आहे. तो थांबला पाहिजे. अन्यथा आपल्या शहरांचे भविष्य मंदिरासारखे पवित्र नव्हे, तर कबरस्तानासारखे निःशब्द असेल.

चला, पंख झाडूया — पण या अंधश्रद्धेचे, नाहीतर उद्याची हवा उरलेली नसेलच.

-महेश झगडे